Deskowanie, nazywane także szalowaniem, to tymczasowa konstrukcja, która nadaje mieszance betonowej wymagany kształt i utrzymuje ją do chwili uzyskania przez beton wystarczającej wytrzymałości oraz samonośności. Zgodnie z normą PN-EN 13670:2011 może być konstrukcją tymczasową albo stałą. W pierwszym przypadku po stwardnieniu betonu zostaje zdemontowane, a w drugim – jak przy szalunku traconym – pozostaje częścią gotowego elementu.
Dlaczego deskowanie jest potrzebne?
Szalowanie jest niezbędne przy wykonywaniu betonowych i żelbetowych elementów monolitycznych, takich jak fundamenty, ściany czy stropy. Świeża mieszanka betonowa jest plastyczna i pod wpływem własnego ciężaru oraz parcia może rozpłynąć się lub odkształcić. Deskowanie tworzy więc formę, która przenosi obciążenia technologiczne i stabilizuje beton podczas wiązania.
Prawidłowo zaprojektowane i wykonane poszycie wpływa także na dokładność wymiarów oraz wygląd powierzchni betonu. Jego najważniejsze funkcje obejmują:
- Nadanie elementowi projektowanego kształtu, wymiarów oraz kierunku powierzchni – pionowego, poziomego albo ukośnego.
- Utrzymanie świeżej mieszanki w jednym miejscu i zabezpieczenie jej przed przesunięciem lub odkształceniem.
- Ochronę betonu przed deszczem, wiatrem, nadmiernym nasłonecznieniem i przypadkowymi uszkodzeniami mechanicznymi.
- Uzyskanie określonej faktury i jakości powierzchni, w tym gładkości wymaganej przy betonie eksponowanym.
- Ograniczenie zbyt szybkiej utraty wilgoci i nierównomiernego wysychania, jeśli zastosowany system zapewnia także właściwości izolacyjne.
Deskowanie musi zachować sztywność podczas betonowania, a jego elementy powinny być właściwie podparte i połączone. Wymagania dotyczące wykonania konstrukcji betonowych, w tym roli deskowania, opisuje norma PN-EN 13670:2011. Szczegóły rozwiązania zawsze zależą od projektu, rodzaju elementu, przewidywanych obciążeń i warunków prowadzenia robót.
Rodzaje deskowania ze względu na wykonanie i materiał
Najczęściej wyróżnia się deskowanie tradycyjne, systemowe oraz tracone. Podział ten odnosi się przede wszystkim do sposobu przygotowania formy, możliwości jej ponownego użycia i tego, czy pozostaje ona w konstrukcji po związaniu betonu.
Deskowanie tradycyjne
Deskowanie tradycyjne wykonuje się na placu budowy z desek, sklejki lub innych płyt drewnopochodnych. Często wykorzystuje się drewno sosnowe, ponieważ jest dostępne, łatwe w obróbce i stosunkowo niedrogie. Taka forma może być dopasowana do nietypowego kształtu, dlatego sprawdza się przy małych inwestycjach oraz elementach o nieregularnej geometrii.
Jego wadą jest pracochłonne przygotowanie i mniejsza powtarzalność wymiarów. Drewno może chłonąć wilgoć, odkształcać się i zużywać szybciej niż elementy metalowe. Niższy koszt materiałów nie zawsze oznacza niższy koszt całego rozwiązania, ponieważ wykonanie wymaga większego nakładu pracy.
Deskowanie systemowe
Deskowanie systemowe składa się z gotowych, prefabrykowanych modułów produkowanych według określonego systemu. Mogą to być panele z ramą stalową lub aluminiową, poszycie ze sklejki, podpory, dźwigary i łączniki. Elementy dobiera się oraz łączy zgodnie z wymaganiami konkretnej konstrukcji.
Systemowe rozwiązania są szczególnie przydatne przy dużych inwestycjach i powtarzalnych elementach. Pozwalają skrócić przygotowanie formy, zachować większą dokładność oraz wielokrotnie wykorzystywać te same moduły. Wymagają jednak właściwego doboru, transportu i podparcia, a cięższe panele mogą potrzebować urządzeń do ich przemieszczania. Płyty stykające się z betonem zwykle pokrywa się środkiem antyadhezyjnym, który ułatwia późniejsze oddzielenie formy.
Najważniejsze cechy szalunków systemowych to:
- Gotowe moduły o powtarzalnych wymiarach, które można zestawiać w różne konfiguracje.
- Większa szybkość montażu i demontażu w porównaniu z deskowaniem wykonywanym pojedynczo z desek.
- Możliwość wielokrotnego użycia, co ma znaczenie przy wielu podobnych elementach.
- Lepsza kontrola geometrii i jakości powierzchni betonu.
- Możliwość zakupu albo wynajmu systemu zależnie od skali i czasu trwania inwestycji.
Deskowanie tracone
Deskowanie tracone nie jest usuwane po stwardnieniu betonu. Pozostaje w konstrukcji i staje się jej stałą częścią. Oprócz nadania kształtu może pełnić funkcję izolacyjną, ochronną, a w określonych rozwiązaniach także współpracować z elementem betonowym.
Do wykonania takich form stosuje się między innymi pustaki szalunkowe, styropian, styrodur, płyty cementowo-wiórowe i wybrane płyty kompozytowe. Rozwiązanie jest przydatne tam, gdzie demontaż byłby trudny, niebezpieczny lub nieopłacalny. Trzeba jednak uwzględnić jego właściwości w projekcie, ponieważ materiał pozostający w konstrukcji wpływa na jej parametry oraz sposób wykończenia.
Poniższe zestawienie pokazuje podstawowe różnice między materiałami używanymi w deskowaniu:
| Materiał | Trwałość | Wielokrotność użycia | Główne zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Drewno | Ograniczona, zależna od wilgoci i jakości zabezpieczenia | Najczęściej ograniczona | Deskowanie tradycyjne, małe inwestycje i elementy nietypowe |
| Stal | Wysoka odporność mechaniczna i trwałość | Wielokrotna | Panele systemowe, fundamenty, ściany i duże budowy |
| Tworzywo sztuczne | Odporność na korozję i wilgoć, zależna od rodzaju tworzywa | Wielokrotna | Lekkie moduły oraz wybrane systemy specjalistyczne |
W praktyce stosuje się również aluminium, sklejkę wodoodporną i materiały kompozytowe. Aluminium zmniejsza masę elementów w porównaniu ze stalą, natomiast sklejka często tworzy poszycie paneli systemowych. Ostateczny wybór zależy od wymaganej sztywności, ciężaru, jakości powierzchni i liczby przewidywanych cykli użycia.
Rodzaje szalunków według zastosowania
Drugą klasyfikację tworzy miejsce zastosowania w konstrukcji. Ten sam system materiałowy może mieć różne odmiany przeznaczone do elementów poziomych, pionowych albo fundamentowych.
- Szalunki fundamentowe formują ławy, stopy i inne elementy posadowienia. Muszą być stabilne i odporne na parcie świeżego betonu, ponieważ od ich geometrii zależą wymiary fundamentu.
- Szalunki ścienne służą do wykonywania pionowych ścian betonowych i żelbetowych. Panele oraz ich łączniki powinny ograniczać odkształcenia i zapewniać wymaganą jakość lica betonu.
- Szalunki stropowe podpierają poziome elementy żelbetowe do czasu uzyskania przez beton wymaganej nośności. Zwykle obejmują płyty, dźwigary, głowice i podpory stropowe.
- Szalunki słupowe formują elementy o przekroju prostokątnym, kwadratowym lub innym określonym w projekcie. Często mają budowę modułową, aby można je było dopasować do różnych wymiarów.
- Szalunki przestawne umożliwiają przenoszenie gotowych sekcji w kolejne miejsce bez rozbierania całej formy. Stosuje się je przy powtarzalnych elementach i większej skali robót.
Przy fundamentach i ścianach szczególne znaczenie ma odporność na parcie mieszanki betonowej. W przypadku stropów ważna jest nośność całego układu podpór, dźwigarów i poszycia. Z kolei przy elementach powtarzalnych opłacalność systemu rośnie wraz z liczbą jego wykorzystań.
Od czego zależy wybór deskowania?
Nie istnieje jeden rodzaj szalunku pasujący do każdej budowy. Przy wyborze bierze się pod uwagę rodzaj i rozmiar elementu, jego geometrię, liczbę powtarzających się cykli oraz oczekiwaną jakość powierzchni betonu. Znaczenie mają również dostępne miejsce, sposób przemieszczania paneli, czas realizacji i wymagania bezpieczeństwa.
Deskowanie tradycyjne może być rozsądnym rozwiązaniem przy pojedynczym, niewielkim lub nietypowym elemencie, zwłaszcza gdy łatwo przygotować je z dostępnych materiałów. Szalunek systemowy zwykle lepiej sprawdza się przy dużej liczbie podobnych elementów, krótkim terminie realizacji i wymaganej powtarzalności. Szalunek tracony wybiera się wtedy, gdy pozostawienie formy w konstrukcji przynosi dodatkową korzyść albo demontaż jest utrudniony.
Deskowanie nie jest częścią budynku tylko wtedy, gdy zostało zaprojektowane jako forma tymczasowa. W przypadku szalunku traconego jego materiał pozostaje w obiekcie, dlatego rozwiązanie musi być uwzględnione w dokumentacji projektowej i dopasowane do funkcji konstrukcji.
Wybór między deskowaniem tradycyjnym a systemowym zależy głównie od skali inwestycji, powtarzalności elementów, wymaganej jakości powierzchni i budżetu. Przy dużych lub wieloetapowych robotach gotowe systemy zwykle ograniczają czas pracy i ułatwiają utrzymanie dokładności, natomiast przy małej, jednorazowej realizacji tradycyjne deski mogą okazać się wystarczające.
